Daders, slachtoffers, omstanders

Erfgoed en erfenis van de Tweede Wereldoorlog

Symposium 22 april 2010


Workshops

1. Joodse werkkampen in Oost-Nederland
Guido Abuys
De joodse werkkampen vormen een vrijwel onbekend stuk geschiedenis van de Tweede Wereldoorlog. Toch waren er zeker veertig, in het oosten en noorden van Nederland. Ze werden vanaf januari 1942 opgezet, zogenaamd in het kader van de werkverruiming voor joodse mannen tussen de 18 en 65 jaar. De ware bedoeling van de bezetter bleek, toen op 2 en 3 oktober 1942 al deze mannen naar Westerbork werden getransporteerd, waar ook overgebleven gezinsleden terecht kwamen. Vervolgens gingen zij bijna allemaal, zo’n 12.000 mensen in totaal, naar de vernietigingskampen in Oost-Europa, waar de meesten van hen binnen veertien dagen werden vermoord. Guido Abuys gaat in op de vraag hoe deze perfide operatie zich vrijwel geruisloos en onder de ogen van de omstanders kon voltrekken.

2. Bijzondere rechtspleging: pijn in archieven
Maarten van Boven
Ook nu de Tweede Wereldoorlog bijna 65 jaar voorbij is, worden de archieven in het Nationaal Archief die betrekking hebben op de oorlog, nog steeds het meest geraadpleegd. Het belangrijkste fonds is het Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging, dat eind 2000 openbaar werd. Het bestaat uit ruim 500.000 dossiers van personen die na 1945 verdacht werden van hulp aan de vijand. De dossiers blijken van immense emotionele waarde, vooral voor familieleden en nabestaanden, die nu eens eindelijk de waarheid willen weten. Maarten Van Boven zal in de workshop nader ingaan op het onderzoek in deze archieven, de mogelijkheden en ervaringen.

3. De verantwoordelijkheid van een samenleving voor zijn veteranen
Mient Jan Faber
De Nederlandse overheid en samenleving hebben een verantwoordelijkheid ten aanzien van de Nederlandse militairen die worden uitgezonden op vredesmissie. Dat gold indertijd voor de politionele acties in Indonesië en dat geldt voor huidige vredesmisies waar Nederland bij betrokken is, zoals die in Afghanistan. In het buitenlandbeleid staan de zogenaamde 3D’s (Diplomacy, Defense and Development) steeds meer centraal. Militaire inzet, diplomatie en ontwikkeling gaan daarbij hand in hand. Mient Jan Faber stelt de vraag welke rol vredesmissies spelen bij het werken aan verzoening en of hun effect wellicht niet tegenovergesteld is.

4. Dader/slachtofferschap in de hulpverlening
Anton Hafkenscheid
Tegen daders en slachtoffers van geweld wordt publiekelijk geheel verschillend aangekeken. Slachtoffers worden meestal gezien als onschuldige personen die onze sympathie verdienen en recht hebben op materiële en immateriële hulp. Dadergedrag wordt sterk afgekeurd en hulp wordt slechts noodzakelijk geacht vanuit preventief oogpunt. Hoewel hulpverleners tegenwoordig bereid zullen zijn om toe te geven dat de combinatie van slachtofferschap en daderschap voorkomt, blijft onduidelijk hoe zij dit in hun hulpverleningscontacten hanteren.
Anton Hafkenscheidt stelt in deze workshop de verschillende opties en dilemma’s aan de orde.

5. Collaboratie als blijvende erfenis?
Chris van der Heijden
Het perspectief op oorlog dat de meeste mensen hebben is dat van het slachtoffer, van het leed en geweld dat hen is aangedaan. In de jaren na de oorlog was dat veel minder het geval en gold het perspectief van de dader veel sterker. Voor de rol van de omstanders is met name uit de hoek van de vredeseducatie meer aandacht gevraagd. Chris van der Heijden biedt zicht op de verschillende perspectieven vanuit de positie van de Nederlanders die collaboreerden met de Duitsers.